Bij het fokken van een veulen komen allerlei aspecten kijken. We leggen kort uit waar je rekening mee moet houden bij het traject van insemineren, de dracht en rondom de geboorte.

Merriebegeleiding

Hoewel sommige merries het hele jaar door hengstig zijn, zijn paarden seizoensgebonden wat betreft de voortplanting. Merries worden doorgaans in het vroege voorjaar tot en met het najaar hengstig. De baarmoeder en eierstokken kunnen we rectaal voelen en met de echo bekijken om in te schatten wanneer we de merrie kunnen insemineren. Ook eventuele afwijkingen zoals cystes of vocht in de baarmoeder kunnen we met de echo vaststellen.

Indien je een merrie hebt om te laten insemineren, is het belangrijk dat ze in goede algemene conditie (niet te mager, maar ook niet te dik!) is. Dit zorgt voor een betere vruchtbaarheid en verhoogt de kans op drachtig worden.

De cyclus van een merrie duurt ongeveer 21 dagen. De hengstigheid zelf duurt meestal 5-7 dagen. Tijdens deze hengstigheid ontwikkelt er een follikel (waarin de eicel zit) op één van – of beide – eierstokken, die aan het eind van de hengstigheid zal ovuleren (eisprong). Dit kunnen we opvolgen met de rectale echo en zodra het follikel groot genoeg is, mag de merrie geïnsemineerd worden. Meestal wordt er gebruik gemaakt van vers sperma, wat 48 uur kan overleven in de baarmoeder. Daarom komen we twee dagen later de merrie nog eens scannen, om te controleren of de eisprong heeft plaatsgevonden. Indien de eisprong nog niet heeft plaatsgevonden, zal ze nog een keer geïnsemineerd moeten worden.

Echobeeld van een drachtscan

vers vs diepvries sperma

Indien de merrie met vers (gekoeld) sperma geïnsemineerd moet worden, kan de begeleiding zowel op de praktijk als aan huis plaatsvinden. Voor de meeste hengsten geldt dat indien er voor 9 uur ’s ochtends sperma besteld wordt bij de hengstenhouder, de merrie dezelfde dag nog geïnsemineerd kan worden.

Indien er voor diepvriessperma gekozen is, is de begeleiding intensiever en kan daarom alleen bij ons op de praktijk uitgevoerd worden. Zodra de merrie goed hengstig is, kan ze op de praktijk gestald worden om verder op te kunnen volgen. Bij diepvriessperma komt het moment van insemineren veel preciezer en moeten we om de 6 tot 8 uur scannen (3 tot 4 keer per dag).

Tijdens de dracht

Als de merrie geïnsemineerd is en de eisprong heeft plaatsgevonden, kan de drachtcontrole ingepland worden. Was er maar één follikel aanwezig, dan wordt de drachtcontrole ingepland na 18 dagen. Waren er meerdere follikels aanwezig, dan wordt de drachtcontrole al na 14 dagen ingepland. Er is dan namelijk kans op een tweelingdracht en in dat geval moet één van beide vruchtjes verwijderd worden. Tweelingdracht bij paarden willen we niet, aangezien er dan een groot risico is op abortus of zeer zwakke veulens die kort na de geboorte overlijden.

Tijdens de eerste drachtcontrole kunnen we met de rectale echo enkel een vruchtblaasje zien, het vruchtje zelf is op dat moment nog te klein om te kunnen waarnemen. Daarom wordt er vervolgens een extra drachtcontrole ingepland op +- 35 dagen dracht. Op dat moment kunnen we het vruchtje wel goed zien en kan ook de hartslag gecontroleerd worden. Een laatste controle wordt vervolgens aangeraden in september, voor 1 oktober. Deze controle is ook bedoeld voor de hengstenhouder: is de merrie op dat moment niet meer drachtig, dan kan er een gustverklaring opgesteld worden.

het is de eerste maanden niet nodig om iets te veranderen aan voeding of beweging. Vanaf 8 maanden dracht is aangepast voer wel noodzakelijk voor de gezondheid van zowel merrie als veulen. Ze heeft vooral eiwitrijker voer (rijker ruwvoer, eventueel aangevuld met luzerne) nodig en aanvullend een merriebrok met de juiste vitaminen en mineralen.

Zorg er ook voor dat de vaccinatiestatus van de merrie op orde is. Zorg dat in ieder geval de laatste vaccinatie tegen influenza/tetanus zeker niet langer dan 3 maanden voor de uitgerekende datum gegeven is. Indien je tegen EHV (rhino) wil vaccineren, moet dit op de 5^e, 7^e en 9^e maand van de dracht. Ontwormen tijdens de dracht is niet anders dan anders; op basis van mestonderzoek en in het najaar met moxidectine + praziquantel.

Verhuis de merrie liever niet meer in de laatste maand van de dracht. Zorg voor een ruime box met voldoende bodembedekking en zorg dat eventuele hoefijzers verwijderd zijn. Hou er rekening mee dat er grote variatie is in drachtduur: 320 tot 370 dagen is normaal! Op het eind van de dracht wordt de uier groter. Vlak voor het veulenen zijn er vaak wasachtige puntjes zichtbaar op de spenen (‘kegelen’).

Handig om in huis te hebben:

• Geboortealarm/camera
• Staartbandage, schone emmers, handdoek, betadine-scrub: om de achterhand van de merrie te kunnen wassen indien geholpen moet worden bij de bevalling
• Drinkflesje voor de eerste melk (lammerfles)
• Navelontsmetting (chloorhexidine) en een navelklemmetje (voor indien het naveltje blijft bloeden)
• Handschoenen: het veulen komt zonder immuniteit op de wereld. Indien je de navel ontsmet doe je dit het beste met handschoenen aan.

Deze producten zijn ook verkrijgbaar op de praktijk.

Een spannend moment: de merrie gaat beginnen met veulenen

Als de merrie eenmaal begint met veulenen gaat dit erg snel. In de meeste gevallen wordt een veulen binnen 30 minuten geboren, zonder daarbij hulp te krijgen. Laat de merrie en het veulen eerst even met rust. Laat de navelstreng ook zo lang mogelijk intact zodat het bloed via de placenta naar het veulen kan stromen.

Wanneer zeker bellen?

• Wanneer het water is gebroken en de bevalling niet na 10 minuten vordert
• Wanneer een rode zak zichtbaar is (Red Bag delivery)
• Wanneer de placenta/nageboorte er na 3 uur niet af is

Hou deze leidraad aan voor de eerste 24 uur na de geboorte:

• Binnen 2 uur staan en drinken
• Binnen 3 uur nageboorte eraf
• Binnen 6-10 uur plassen
• Binnen 24 uur gele melkmest produceren

Een veulen moet binnen 8 uur 2-3 liter biest opnemen om ervoor te zorgen dat het voldoende afweer heeft tegen infecties. Het veulen wordt geboren zonder bescherming, daarom is de opname van biest zo belangrijk. 24 uur na de geboorte kan het veulen geen antistoffen meer opnemen.

Vanaf 18 uur na de geboorte kunnen we controleren of het veulen voldoende antistoffen heeft opgenomen door middel van een snapfoal test. Hierbij nemen we een kleine hoeveel bloed af en weten we binnen 10 minuten of het veulen voldoende antistoffen heeft. Indien het veulen onvoldoende antistoffen heeft, dient er plasma gegeven te worden.

Laat dit zeker checken wanneer de merrie van tevoren melk heeft verloren.

Snap Foal Test om het antistofgehalte bij een veulen te bepalen

• Zorg dat je de nageboorte van het veulen bewaart, zodat we kunnen controleren of de nageboorte compleet is
• Laat de dierenarts altijd even langskomen na de geboorte om het veulen en de merrie na te kijken.

Hieronder een scan schema. Dit schema is een indicatie, het is per merrie afhankelijk wat er nodig is.

Follikelcontrole	Wanneer merrie hengstig is
Inseminatie	Wanneer merrie hengstig + voldoende groot follikel
Follikelcontrole	2 dagen na insemineren
Drachtcontrole	18 dagen na laatste follikelcontrole, tenzij vermoeden tweelingdracht: dan 14 dagen na laatste follikelcontrole
Drachtcontrole hartslag vruchtje	35 dagen na laatste follikelcontrole
Laatste controle i.v.m. eventuele gust	Voor 1 oktober